Senior van de toekomst heeft mobiele assistent

Geen geraniums, wel Windows

Steeds meer ouderen, steeds minder zorg. Goede ICT gaat die kloof dichten. De senior van de toekomst heeft een mobiele assistent.

Door: Rianne Lindhout

We zouden een artikel maken over ICT in de ouderenzorg. Wat voor futuristische gadgets zouden we wel niet tegenkomen? Het liep anders. We ontdekten dat er twee veelomvattende ICT-programma’s zijn die nu al bij ouderen thuis worden getest en die sterk op elkaar lijken: Rosetta en Home-SweetHome. Beide ontwikkeld in Europees verband, maar volledig los van elkaar. Dat lijkt inefficiënt, maar de twee consortia hadden ook tot heel verschillende oplossingen kunnen komen, waarvan er misschien eentje goed was. Zo werkt innovatie. Dat twee afzonderlijke groepen tot dezelfde oplossing kwamen, kan betekenen dat die de meest logische is. Dat ouderen dankzij die aanpak echt langer thuis kunnen blijven wonen, met meer kwaliteit van leven.

Elderly Day Navigator

Rosetta, dat wordt gecoördineerd door TNO en waaraan VUmc bijdraagt, is ontwikkeld voor ouderen met dementie. Het assisteert hen en hun verzorgers bij het dagelijks leven. VUmc-gezondheidspsycholoog Franka Meiland onderzoekt of Rosetta effectief en gebruiksvriendelijk is. Het wordt nu bij ouderen thuis in Nederland, Duitsland en België getest. Meiland: ‘Rosetta integreert drie eerder ontwikkelde systemen. Het eerste biedt navigatie door de dag. Een computer met touch screen in combinatie met een mobiel apparaat laten duidelijk de dag, de datum en een analoge klok zien. Verder kan een geheugensteuntje op het scherm met een geluidje aangeven wat er op de planning staat: vandaag gaat u naar het ontmoetingscentrum, de buurvrouw komt straks op bezoek, u zou uw kleindochter bellen.’ In het fototelefoonboek kun je een foto van die kleindochter aanraken, dan wordt ze meteen gebeld. Ook is er een helpknop, waarmee je direct contact opneemt met de mantelzorger of het zorgcentrum. Stel dat je buiten verdwaald bent, dan kan degene achter de helpknop op een webpagina zien waar je bent en je naar huis ‘praten’. Meiland: ‘Eerst was het navigatiesysteem een soort tomtom, maar uit testen bij mensen met dementie bleek dat alleen geluid zonder een kaart erbij beter werkt.’ Deze Elderly Day Navigator helpt niet alleen geheugenproblemen op te vangen, maar bevordert ook sociale contacten en bewegingsvrijheid. Je spreekt tenslotte je kleindochter dankzij deze agenda en durft weer te gaan wandelen. Je kunt ook foto’s bekijken in het digitale fotoboek en er komen misschien eenvoudige spelletjes op. Dat kan een aardige aanvulling zijn op een misschien wat karige dagbesteding.

Onder het matras

Het tweede Rosetta-onderdeel bestaat uit sensoren. Op de koelkastdeur, de waterkoker, de voordeur, onder het matras, in de badkamer. Die registreren samen of iemand zijn dagelijkse routine nog normaal uitvoert. Gaat zij niet tien keer uit bed ’s nachts? Komt hij ’s morgens nog in de badkamer om zich te verzorgen en maakt hij nog ontbijt? Blijft de voordeur niet te lang openstaan? Dat wordt allemaal geregistreerd op een webpagina. Bij ernstige of frequente afwijkingen krijgt bijvoorbeeld een casemanager geen groen, maar een oranje of rood bolletje te zien, zodat die op tijd kan checken of alles wel goed gaat. Het is een dagelijkse aanvulling op het huisbezoek van een zorgverlener, wat bijvoorbeeld maar eens per zes weken plaatsvindt.

Valdetectiesysteem

Het laatste onderdeel is een valdetectiesysteem dat al op meerdere plaatsen wordt gebruikt. Meiland: ‘Het bestaat uit camera’s met bewegingsensoren. Als iemand lang niet meer beweegt, gaat éven de camera aan en wordt een beeld vastgelegd. Het systeem checkt of de persoon op een ongebruikelijke plek verblijft, bijvoorbeeld liggend op de grond. In dat geval krijgt de zorgverlener een sms met een link naar dat camerabeeld.’ In een tijd dat er steeds meer ouderen komen, maar niet meer zorgpersoneel, kan dit een uitkomst zijn. Aan de andere kant: waar blijft de privacy? Meiland: ‘Patiënten en hun mantelzorgers zeggen dat ze het er voor over hebben. De truc van Rosetta is dat het samen met gebruikers is ontworpen. Vele interviews en werkgroepen vonden plaats, met ouderen zelf, hun mantelzorgers en professionele verzorgers. Dat gebeurt veel te weinig in dit veld. Net als onderzoek naar de vraag of een toepassing wel effectief en bruikbaar is.’ Meiland en haar collega’s kijken nu heel concreet of de levenskwaliteit van deelnemende ouderen vooruit gaat, of ze echt langer thuis kunnen blijven en ook hoe de gebruikers het systeem waarderen.

Mantelzorgers enthousiast

Professionele zorgverleners staan vernieuwingen als Rosetta nog het meest in de weg, ziet Wouter Keijser. De VU-alumnus stopte met de huisartsgeneeskunde om zich volledig te kunnen wijden aan zorginnovatie. Momenteel coördineert hij onder meer effectonderzoek in vier landen naar HomeSweetHome, een zorgsysteem wat sterk lijkt op Rosetta, maar ook bedoeld is voor ouderen zonder dementie. Keijser: ‘De gebruikers willen wel. Steeds meer ouderen kunnen en willen met mobieltjes en knoppen overweg. Ook mantelzorgers zijn enthousiast. Maar artsen denken dat een online verbinding niet goed is voor de relatie. Of ze zijn bang dat hun rol marginaal wordt en dat ze dat in hun portemonnee gaan voelen. Ze vragen zich ook af of zij de verantwoordelijkheid hebben als de computer uitvalt.’ Wel denkt Keijser dat het verandert. ‘Zorgprofessionals zullen steeds meer onderkennen dat ze ook maar mensen zijn; dat computers sommige dingen beter kunnen dan zij. Als mevrouw Jansen met haar hartziekte elke dag wat ja/nee-vragen over haar toestand beantwoordt op haar computer, kan de arts haar op tijd bellen om extra pillen te adviseren.’ Er zijn nog wel andere haken en ogen, volgens Keijser. ‘De kosten zijn geen probleem, want de winst is groot. Maar wie de systemen gaat financieren, is onduidelijk. En komt er één standaardsysteem, of allerlei verschillende, zodat iemand die verhuist weer met een ander systeem te maken kan krijgen? Hoe waarborg je de kwaliteit? Dat zijn de kwesties die we de komende vijftien jaar zullen moeten oplossen.’

Kunt u zich nog een leven zonder mobieltje of internet voorstellen? Toch zijn ze nog maar zo’n vijftien jaar gemeengoed. Zo onvoorstelbaar als het nu lijkt dat echt oude mensen met mobiele assistenten rondlopen, zo onvoorstelbaar zal het straks waarschijnlijk zijn dat ze dat vroeger niet deden.

Dit artikel verscheen in de decemberuitgave van VU Magazine.

Onderzoek heeft aangetoond dat ouderen vooral behoefte hebben aan vier zaken: sociale contacten, -dagbesteding, geheugenondersteuning en veiligheid. Dat was het uitgangspunt van zowel Rosetta als HomeSweetHome.
VU Connected organiseerde eind vorig jaar de bijeenkomst Gezond in 2030. Een panel met daarin onder anderen Wouter Keijser onderzocht samen met het publiek wat de belangrijkste issues zijn in de gezondheidszorg. De uitkomst is te lezen op de website.
De afdeling waar Franka Meiland werkt, Psychiatrie en Verpleeghuisgeneeskunde, werkt onder leiding van hoogleraar Rose-Marie Dröes aan meer ICT-projecten rond dementie. Zo komt er een toepassing die mantelzorgers en mensen met dementie op internet de weg wijst bij het vinden van zorg. Deze DementieWijzer beantwoordt elke zorgvraag met een geschikt zorgaanbod in de eigen regio. Deze wordt nu in enkele onderzoeksregio’s toe-gepast.

In EU-verband werken zij aan onderwijsmodules voor internet, met uitleg over dementie en hoe je er mee om kunt gaan, maar ook met interactieve onderdelen zodat elke vraag een professioneel antwoord krijgt. Tot die modules beschikbaar zijn, kan Dementiedebaas.nl een handige website zijn voor mantelzorgers. Dröes en haar collega’s willen mensen heel intens laten ervaren hoe het is om dement te worden. Tot nu toe biedt Alzheimer Experience de best mogelijke inleving.