Bouw en Uitvoering

Facilitronica: integraal denken is een must

Facilitronica

Facilitronica kan een hulpmiddel zijn om de zorgverlener te ondersteunen in zijn taken. Belangrijk daarbij is dat ICT zo wordt ingezet dat het dienstbaar is aan de behoeften van cliënten. ICT mag geen keurslijf worden waarop het handelen van cliënten en verplegend personeel moet worden afgestemd. Dat lijkt een open deur, maar is in de praktijk een grote uitdaging.

Door: Ing. P. Drooger, DWA installatie- en energieadvies

Techniek is onmisbaar in de zorgverlening. Veel technische voorzieningen hebben nauwelijks een raakvlak met het bouwproces. Denk bijvoorbeeld aan hoog/laag-bedden en infuuspompen waarvan alleen de opstelpositie en een eventuele elektravoeding van belang zijn voor het bouwproces. Andere technische voorzieningen worden vanzelfsprekend in het bouwproces meegenomen zonder dat daar afstemming met de gebruiker voor nodig is. Een voorbeeld daarvan is de lift. Een verpleeghuis met meerdere bouwlagen zonder lift is niet voor te stellen. Technische voorzieningen van een heel andere categorie zijn de zorgcommunicatiesystemen. Deze systemen hebben een grote vlucht genomen. De eerste systemen bleven beperkt tot een drukknop bij het bed en een lampje boven de deur. Nu is technisch gezien alles mogelijk. Zo kan bijvoorbeeld aan de hand van de activiteit van een cliënt ’s nachts het slaap-waakritme worden gemeten en worden vergeleken met andere nachten. Daarbij kan bij een onrustige nacht de verlichting naar een warmere kleur worden geschakeld en het koffiezetapparaat een uur later worden ingeschakeld, zodat de cliënt langer blijft slapen. Ondertussen kan automatisch de familie middels een sms op de hoogte worden gebracht. Het lijkt extreem, maar met de huidige stand van de techniek is dit goed realiseerbaar.

Maken van keuzes

In technisch opzicht zijn er dus nauwelijks grenzen meer. Maar juist nu de mogelijkheden onbeperkt zijn, wordt het steeds belangrijker om de juiste keuzes te maken. Een belangrijk aspect daarbij is dat de kwaliteit van het leven van de cliënt centraal moet staan. Techniek is niet meer dan een hulpmiddel om cliënten te ondersteunen en personeel meer bewegingsvrijheid te geven. Techniek voor communicatie, comfort en veiligheid bestaat voor een groot deel uit elektronica. Deze elektronica moet vooral faciliteren: facilitronica. Door toepassing van facilitronica kan de organisatie in staat worden gesteld om binnen een verzorgingshuis of verpleeghuis zorg op maat te leveren. De extra tijd die beschikbaar komt, kan gebruikt worden voor directe zorg door het verplegend personeel.

Om het leveren van zorg op maat te kunnen bereiken, moet omgekeerd ontworpen worden. Door intensieve gesprekken met het personeel wordt nagegaan voor welke processen ondersteuning door facilitronica wenselijk is. Deze processen kunnen heel erg verschillen per doelgroep. Elektrische gordijnbediening kan voor een oudere bewoner van een zorginstelling als luxe worden gezien, terwijl dit voor een zelfstandig wonende lichamelijk gehandicapte onmisbaar kan zijn. Pas als deze processen goed geïnventariseerd zijn, kan een concept worden uitgewerkt voor het inzetten van facilitronica. Technische voorzieningen die daarin een rol spelen zijn data, telefonie, intercom, DECT, WiFi, audio, brandmelding, ontruiming, toegangscontrole, inbraakbeveiliging, camerabeveiliging, personenzoekinstallatie en zorgoproep. Het realiseren van facilitronica is duidelijk niet een kwestie van het aan elkaar knopen van sensoren, maar begint met het nauwkeurig inventariseren van de doelgroep, het proces van zorgverlening en het uitwerken van specifieke behoeften.

Zorgbehoefte

De individuele behoefte aan zorg is in de tijd aan veranderingen onderhevig. Mensen hebben een grote behoefte aan zelfbeschikking. Zolang mensen alles nog kunnen, is de behoefte aan zorgvoorzieningen niet aanwezig. Bij het ouder worden nemen zelfstandigheid en zelfbeschikking af. Dit proces verloopt voor de één sneller dan voor de ander. Ook minder validen hebben behoefte aan zelfbeschikking en zelfstandigheid. Door woningen te ontwerpen volgens het concept van levensloopbestendig wonen, kan de woning worden aangepast op de individuele wensen en behoeften van de bewoners. Doordat de woningen bouwkundig en installatietechnisch worden voorbereid op aanpassingen, kunnen deze aanpassingen relatief eenvoudig worden uitgevoerd. De woning kan dan als het ware meegroeien met de zorgbehoefte van de bewoner. Mensen met een lichamelijke en/of verstandelijke beperking kunnen langer zelfstandig blijven wonen. Dit heeft een aantal voordelen. Ten eerste blijven mensen langer zelfstandig en kunnen zij ook langer zelf beschikken over hun dagelijkse activiteiten. Een ander voordeel is dat deze mensen later instromen in een zorg- of verpleeghuis waar de zorgkosten hoger zijn. Niet altijd is zorg thuis mogelijk. Er komt een moment dat de mate van ongeplande zorg dermate is toegenomen dat intensieve, geplande zorg noodzakelijk is geworden en de bewoner opgenomen moet worden op een somatische of psychogeriatrische afdeling.

Somatiek

De zorgbehoefte bij somatische cliënten is totaal verschillend van de zorgbehoefte bij psychogeriatrische cliënten. Facilitronica als hulpmiddel voor het verlenen van zorg is bij beide doelgroepen dan ook totaal verschillend. Bij somatische cliënten wordt kwaliteit van leven voor een groot deel bepaald door directe en persoonlijke aandacht door het verplegend personeel. Om deze aandacht te kunnen geven zal de verzorgende tijd moeten hebben. Deze tijd kan gecreëerd worden door de verzorgende minder afhankelijk te maken van tijd en plaats. Een mogelijkheid is bijvoorbeeld dat zorgoproepen automatisch worden vergezeld van camerabeelden die via DECT-telefoons of WiFi-telefoons met beeldcommunicatie bij het zorgpersoneel terechtkomen. Het personeel krijgt op deze manier meer handen vrij om echt zorg te verlenen. Ook kan door middel van leefcirkels vastgesteld worden welke cliënt in welk gebied vrij kan bewegen. Als een cliënt in de buurt van de grens komt, blijft de deur dicht of komt er een melding op de DECT-telefoon van het verplegend personeel. De somatische cliënt kenmerkt zich door een verminderde lichamelijke zelfredzaamheid, maar kan over het algemeen wel zelf alarmeren of door middel van een spreek/luister-verbinding zelf aangeven wat er aan de hand is.

Geriatrie

Psychogeriatrische cliënten kunnen over het algemeen nauwelijks zelfstandig alarmeren. Een noodknop, halsdrukker, dag/nachtschakelaar en spreek/luisterverbinding sluiten niet aan bij de zorgbehoefte van deze groep cliënten. Zij zijn veel meer gebaat bij uit-bed-stap-sensoren, passieve infraroodmelders en akoestische uitluistervoorzieningen. Behalve aan deze actieve vormen van alarmeren, kan bij deze doelgroep ook gedacht worden aan een passieve vorm van alarmeren. Bij passief alarmeren wordt gealarmeerd naar aanleiding van de lichamelijke conditie die afleidbaar is aan parameters zoals bijvoorbeeld hartslag, slaapritme et cetera. Bij actief alarmeren is het incident (vallen of dwalen) vaak al geschied terwijl bij passief alarmeren het incident voorkomen kan worden.

Personeel

Belangrijk bij het ontwerp van facilitronica is ook dat de techniek afgestemd wordt op het verplegend personeel. Het gebruik moet niet alleen voor de cliënt, maar ook voor het personeel duidelijk en eenvoudig zijn. Het systeem moet logisch van opbouw zijn en alleen dat doen wat voortkomt uit de ondersteuning van het zorgproces. Het juiste functioneren (en daarmee ook de exploitatielast) van facilitronica wordt in belangrijke mate bepaald door het afbakenen van de instellingsmogelijkheden. Een goed kader ontstaat door het realiseren van een eenvoudige basisinstallatie die voorbereid wordt op verschillende vooraf gedefinieerde zorgconcepten. Als de techniek niet wordt afgebakend, wordt de behoefte ver overschreden en ontstaan er overbodige functies. Voorkomen moet worden dat er twee fte aan verplegend personeel wordt bezuinigd, terwijl er anderhalf fte aan technische dienst bijkomt voor het wijzigen van instellingen en het oplossen van problemen. Van optimale systeemintegratie is dan geen sprake. Voor sommige instellingen is de mogelijkheid tot het werken vanuit meerdere locaties wenselijk. Het integreren van data, telefonie, intercom en zorgoproep op het Internet Protocol (IP) biedt dan mogelijkheden. De integrale opzet zorgt er bijvoorbeeld voor dat in de nachtsituatie een oproep van een cliënt van het ene zorgcentrum door een medewerker van het andere zorgcentrum aangenomen kan worden. Hierdoor wordt voorkomen dat personeel op de ene locatie te veel werk heeft, terwijl personeel op de andere locatie weinig te doen heeft.

Bouwproces

Het ontwerpen van facilitronica vereist integraal denken. Facilitronica vormt vaak de sluitpost van het budget bij de bouw van een zorginstelling. Terwijl het toch juist deze installaties zijn die direct mee kunnen werken aan een betere dienstverlening. Vanaf de heipaal tot het dak moet gekeken worden naar mogelijke overbodige componenten om zo budget te creëren voor facilitronica. Facilitronica dient separaat naast de standaard werktuigbouwkundige en elektrotechnische installaties te worden aanbesteed en gegund aan een systeemintegrator. Deze systeemintegrator moet niet alleen de betrokken fabrikanten bij elkaar brengen, maar is ook hoofdverantwoordelijk voor de integratie op hard- en softwareniveau. Hij is aanspreekpersoon bij wijzigingen, uitbreidingen en mutaties van het systeem en moet deze zelfstandig kunnen uitvoeren. Op deze manier worden allerlei discussies over demarcaties (zowel tijdens de bouw als tijdens de exploitatie) voorkomen. Het leveren van zorg (de core business van de instelling) wordt zo optimaal ondersteund.

Een Personal Digital Assistent (PDA) is een typisch voorbeeld van een product dat in de zorg verkeerd gebruikt kan worden. De mogelijkheden van een PDA zijn onbegrensd, waardoor het kan gebeuren dat een PDA voor het personeel eerder afleidend dan ondersteunend is. Natuurlijk kan een PDA worden ingezet voor het zorgproces, maar alle mogelijkheden die niet direct ondersteunend zijn aan het zorgproces moeten dan worden verwijderd of geblokkeerd. Tevens moeten nadrukkelijke eisen worden gesteld aan aspecten als bijvoorbeeld de oplaadtijd van de accu. Veiligheid en betrouwbaarheid zijn uitermate belangrijk. Iedere zorgoproep moet gegarandeerd aankomen en mag nooit verloren gaan. Ook als er een verbinding onderbroken wordt of iemand de telefoon niet opneemt.