Ouderenzorg nieuwe stijl

Nu doorpakken! Verlicht het publieke bestel.

De ouderenzorg moet op de schop. Veel instellingen durven het roer niet fundamenteel om te gooien, maar niets doen is geen optie meer. Het water staat veel zorgorganisaties al aan de lippen. Er liggen genoeg kansen, aldus de auteurs van dit opiniestuk. De toekomst zit volgens Evelien Verkade en Esther Nieuwenhuizen in het scheiden van wonen en zorg. En dat is dichterbij dan we denken.

De ouderenzorg zoals we die kennen, behoort eigenlijk al tot het verleden. Als Nederlanders denken we dat Vadertje Staat zich tot in lengte van dagen bekommert om ons wel en wee. Maar we weten ook dat het geld opraakt. De crisis maakt het aanpakken van de verzorgingsstaat nog eens extra urgent. Voor instellingen die zich richten op de zorg voor ouderen, heeft dit ingrijpende gevolgen. Al onder vorige kabinetten werd hardop nagedacht over een toekomst waarin wonen en zorg uit elkaar worden gehaald. Het huidige kabinet heeft op dit punt voor een stroomversnelling gezorgd door de zorgzwaartepakketten (ZZP) 1 tot en met 4 uit de intramurale zorg te halen. Concreet betekent dit dat een groep minder hulpbehoevenden, onder wie ook mensen met een beperking, op betrekkelijk korte termijn niet meer kan rekenen op een gecombineerd aanbod van zorg en wonen.

Nieuwe business case

Ondertussen denken steeds meer zorginstellingen serieus na over een toekomst waarin zorg en wonen niet meer in combinatie worden aangeboden. Doorgaan op de oude manier is eenvoudigweg niet meer rendabel, dus moeten ze wel. Hoe dit er in de praktijk uit zal zien, moet nog blijken. Maar vaststaat dat (semi)private partijen zoals woningbouwcorporaties, vastgoedinvesteerders, de hotelwereld en het (plaatselijk) midden- en kleinbedrijf een grotere rol krijgen in de woonvoorziening voor ouderen en dat de business case van de zorginstellingen zoals we die kennen, compleet wordt herzien. Dit is een moeizaam proces. Bestuurders van zorg-instellingen slagen er maar moeilijk in een parapluvisie te formuleren, gewend als ze zijn om het probleem vooral vanuit de eigen situatie te benaderen. Een situatie die overigens behoorlijk nijpend kan zijn. Bij veel instellingen staat financieel het water tot aan de lippen. Men ziet de noodzaak om te veranderen wel, maar zoekt nog naar de handvatten om de omslag te kunnen maken. Leegstand komt steeds vaker voor en de vraag is of bestuurders door die leegstand hun instelling nog wel financieel gezond kunnen houden. Uit cijfers van adviesbureau Berenschot blijkt zelfs dat mogelijk achthonderd ouderenzorglocaties failliet kunnen gaan door de extramuralisering van ZZP’s 1 tot en met 4.

Patiëntgericht

Het wordt dan ook hoog tijd dat instellingen samen met de doelgroep, maatschappelijke organisaties en de overheid tot structurele oplossingen komen. Laat ten eerste ouderen zelf meedenken en aangeven waar hun behoeften liggen ten aanzien van wonen en zorg. In de zorg heeft men vaak de mond vol van patiëntgerichtheid. In dat kader moet de behoefte van de doelgroep zelf toch echt het startpunt zijn. Bezie daarnaast het aanbod in brede zin, en neem hier bijvoorbeeld ook informele zorg, zoals mantelzorg of zorg door vrijwilligers in mee. En laat ouderen veel meer zelf bepalen wat zij met hun geld doen in plaats van het op te hopen in een collectieve pot. De samenleving individualiseert al jaren, de ouderenzorg moet daarin mee. De private zorg en het midden- en kleinbedrijf kunnen hierop inspelen. Van woningcorporatie, vastgoedinvesteerder tot plaatselijke bakker, slager en supermarkt. Voor hen liggen nieuwe kansen in het verschiet, terwijl de publieke sector wordt ontlast.

Voor de sector van de ouderenzorg betekent dit dat ouderen in de eerste plaats als burger gezien zouden moeten worden, en pas in het uiterste geval als cliënt of patiënt. Door goed te ontdekken waar de behoeftes liggen en daar de business case op af te stemmen, ontstaat een zorgstelsel dat veel toekomstbestendiger is dan het huidige. Een stelsel dat de kwaliteit van leven als uitgangspunt neemt. Dan ontstaat een werkstructuur waaraan de samenleving echt behoefte heeft.

Woonzorg Nederland

Een seniorenhuisvester als Woonzorg Nederland bijvoorbeeld, zet zowel binnen- als buiten zorgconcern Espria de toon met de transitie ‘business case op z’n kop’. De corporatie is gereed om in overleg met zorgorganisaties collectieve contracten open te breken en nieuwe, duurzame contracten aan te gaan met individuele burgers. Van origine heeft de corporatie veel in huis voor mensen met lage en middeninkomens. Woonzorg gelooft in een netwerkconcept waarbij publieke en private diensten naast elkaar bestaan om de onzekere senior prettig te kunnen laten wonen, zonder dat deze direct als patiënt moet ‘verblijven’.

Ook in breder verband wordt nagedacht over alternatieven voor de huidige woonzorgcentra. De Stichting Beheer Improvement Model (BIM) is daartoe eind vorig jaar een denktank gestart met een aantal kennis- en vakexperts uit het werkveld. De stichting BIM heeft nu een nieuw kwaliteitskeurmerk voor de zorg ontwikkeld: het Improvement Model. Het keurmerk stelt zorginstellingen in staat integraal te sturen op zowel een gezonde bedrijfsvoering en het centraal stellen van de klant, als op kwaliteit en veiligheid. Het Improvement Model omvat ook een transitiedraaiboek ‘Wonen en Zorg scheiden’, dat instellingen helpt om stapsgewijs ‘wonen’ van ‘zorg’ te gaan scheiden. Bij de stichting zijn onder meer drie middelgrote zorg-instellingen betrokken die elk zo’n tien ouderenlocaties in beheer hebben, en voor al deze locaties op zoek zijn naar een veilig en compleet transitiemodel. De twee deelnemende zorgondernemers Marente en Lelie Zorggroep hebben mede dankzij de BIM risico- en kansenanalyse een samenhangend en integraal inzicht verkregen in de positie van klant en organisatie.

Overheid

Niet alleen het werkveld zelf, ook de overheid blijft aan zet. Oók als de aangekondigde veranderingen in de extramurale zorg concreet gestalte krijgen. De rol van de overheid ligt in het actief ontwikkelen van een visie op de basiszorg voor de ouderen van de toekomst. Om te beginnen door die basiszorg goed te definiëren. Waar begint het en waar houdt het op? Hoe garanderen we dat ook op langere termijn íedereen kan rekenen op een menswaardige oude dag? Dat zijn de belangrijke vragen waar het nu om draait.

Ons antwoord: verlicht het publieke bestel. Grote groepen senioren kunnen namelijk juist dan volwaardig deel blijven uitmaken van de maatschappij. Maak dus in dat kader meer individuele keuzes op het gebied van zorg en wonen mogelijk. Het alternatief is niets doen, met als gevolg een collectief product waarvan we maar moeten afwachten wat het je als individu oplevert.

Evelien Verkade en Esther Nieuwenhuizen zijn eigenaar van de Novirelijn en aangesloten bij de Stichting Beheer Improvement Model.