Bouw en Uitvoering

Zorg in eigen hand

Zorg in eigen hand

Meer autonomie met minder middelen

Meer autonomie, zelfstandigheid en zelfredzaamheid. Meer preventie, een 
beter sociaal vangnet en minder kostbare institutionele zorg. Welk type cliënt hoort daar bij? 2.0 of 3.0? En hoe ziet die Cliënt 3.0 er dan uit? tvb ZORG maakte kennis met de nieuwe beweging Zorg in eigen hand.

Beweging

Zorg in eigen hand is een landelijke, geïnspireerde beweging die de niet-vrijblijvende ambitie heeft om de komende jaren een substantiële bijdrage te leveren aan de autonomie van ouderen, zodat meer mensen langer en beter zelfstandig of samen kunnen blijven wonen, met minder – of misschien zelfs wel zonder – inzet van kostbare professionele middelen. Sinds medio november vorig jaar wordt de beweging gesteund door een krachtig convenant waaronder verschillende maatschappelijke organisaties in en voor de zorg hun handtekening zetten. Samen met Zorg in eigen hand maken ook het College voor Zorgverzekeringen (CVZ), LOC Zeggenschap in Zorg, PGGM, VitaValley, Corona Wonen, STG Health Management Forum, ILC Zorg voor Later en ook de kenniscentra Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg en Vilans zich sterk voor een duurzame (ouderen)zorg.

Achtergronden

De toenemende vergrijzing en de daarmee gepaard gaande druk op de collectieve middelen vragen om oplossingen voor wonen, zorg en welzijn in de informele sfeer. In de nabije toekomst zullen zowel de financiële middelen als de helpende handen relatief gezien afnemen wanneer de verhouding van het aantal senioren ten opzichte van het aantal jongeren drastisch verandert. Senioren zouden deze kans moeten grijpen om nieuwe arrangementen te ontwikkelen in lokale gemeenschappen. Mensen hebben in die zin ook een eigen verantwoordelijkheid om hun leven zin en betekenis te geven, zo vindt althans LOC Zeggenschap in Zorg. Ouderen, chronisch zieken en gehandicapten die in georganiseerd verband vorm geven aan de thema’s wonen, zorg en welzijn, leveren een waardevolle bijdrage aan de zorg van de toekomst, aldus Corona Wonen, een samenwerkingsverband van vooruitstrevende zorgorganisaties. Ondersteuning van dergelijke initiatieven kan komen uit de hoek van de technologie (domotica), wijk- en regiogebonden communities, regionale en landelijke (sociale) netwerken en de stimulering van collectiviteiten.

Politiek en beleid

Dit zijn slechts enkele van de overwegingen die ten grondslag hebben gelegen aan de oprichting van Zorg in eigen hand. De beweging streeft er naar om zowel de politiek als beleidsmakers te beïnvloeden om nieuwe initiatieven, maatregelen, mogelijkheden en kansen te realiseren voor meer autonomie, zelfstandigheid en zelfredzaamheid. Denk daarbij aan een goede en continue informatievoorziening, werkbezoeken en lobby’s. Ook ondersteunt Zorg in eigen hand concrete initiatieven door het uitwisselen van kennis via de website, nieuwsbrieven, bijeenkomsten, ‘best practices’, onderzoeken en publicaties, en door het leveren van maatwerkondersteuning. De middelen zijn beschikbaar voor alle leefstijlen en sociaaleconomische milieus.

Onafhankelijk

Zorg in eigen hand werkt onafhankelijk van bestaande belangen. Daarmee kan deze beweging gebruikmaken van de beste kennis en kunde en breed en krachtig optreden. Zorg in eigen hand organiseert gesprekken, discussies en conferenties om de naamsbekendheid en het gedachtegoed van de beweging te vergroten bij politici, beleidsmakers en burgers. Dit in de hoop dat burgers en overheden op alle niveaus gestimuleerd en geïnspireerd worden om in de eigen omgeving aan de slag te gaan met het vinden van antwoorden en oplossingen voor het vraagstuk hoe ‘Zorg in eigen hand’ praktisch aan te pakken.

Collectiviteiten

Het is een gegeven dat mensen zo lang mogelijk zelfstandig willen blijven (wonen), ook naarmate ze ouder worden of aandoeningen krijgen die hen kunnen beperken. Zorg in eigen hand stimuleert en ondersteunt dan ook zogeheten collectiviteiten, waarin groepen gezamenlijk de verantwoordelijkheid nemen voor de eigen en elkaars zorgbehoefte. Het is een mooi streven om mensen te mobiliseren om binnen hun eigen kring vorm te geven aan de organisatie van wonen, zorg en welzijn. Maar hoe ziet zo’n community of collectiviteit er dan uit?

Integrale combinatie

Institutionele zorg is erg kostbaar en kan de autonomie van senioren inperken. Er zouden nieuwe arrangementen ontwikkeld moeten worden die een integrale combinatie vormen van zelfstandig wonen met zorg en diensten. Met dergelijke arrangementen kan een extramuraal continuum van wonen met zorg en diensten worden gecreëerd in de eigen wijk en kunnen de kosten van zorg aanzienlijk worden teruggedrongen, zoals inmiddels is gebleken uit verschillende experimenten. Lokale communities zouden gestimuleerd moeten worden, waarin senioren elkaar ondersteunen in het leveren van zorg en diensten.

Aanvulling op mantelzorg

Helpende handen dichtbij zijn een goed alternatief en een dankbare aanvulling op de mantelzorg van partners en familie. Wellicht moeten senioren op vaste basis ondersteund worden in het organiseren van deze informele zorg voor elkaar. Lokale coöperaties zouden een goede propositie zijn, waarin senioren als leden actief bijdragen, maar in de toekomst ook zorg en diensten terug ontvangen als dat nodig is. Zorg- en welzijnsorganisaties kunnen senioren daarbij ondersteunen door deze coöperaties te helpen zich te organiseren en de continuïteit te kunnen waarborgen.

Communities

Momenteel wordt onderzocht welke rol communities kunnen spelen om de zorg meer in eigen hand te nemen. Hoe kunnen deze communities er uit zien? Wat zijn de ervaringen (in binnen- en buitenland) die tot nu toe zijn opgedaan? Wat zijn de werkzame bestanddelen en randvoorwaarden om een succes te maken van communities?

Ruilzorg

Investeren in de mogelijkheden van ruilzorg zou een interessante optie kunnen zijn voor dergelijke lokale communities. Ruilzorg is het zorgstelsel van de toekomst: een administratiesysteem dat geleverde (niet-medische) zorgdiensten vastlegt als een recht op een gelijkwaardige dienst in de toekomst. In concreto betekent dit dat een uur zorgverlening nu recht geeft op een uur zorg in een later stadium. Dit recht blijft geldig en kan dus gebruikt worden om de zorg voor de eigen oude dag bij elkaar te sparen. Zorg in eigen hand gaat werken met het systeem Zorgflorijnen van PGGM, CZ en Rabobank. Dit is een complementair, non-monetair ruilsysteem voor de zorg. In Nederland, Japan en Duitsland is reeds ervaring opgedaan met ruilzorg. Verder onderzoek moet uitwijzen of en hoe deze ervaringen en modellen vertaald kunnen worden voor (grootschaliger) toepassing in ons land.

StadsdorpZuid Amsterdam

In Amsterdam is al een mooi initiatief van de grond gekomen. StadsdorpZuid is een lokale community in de vorm van een coöperatie waarvan burgers lid worden en rechten en plichten hebben. Het is een initiatief van bewoners zelf om te bevorderen dat ouderen zo lang mogelijk actief, gezond en veilig thuis kunnen blijven wonen. StadsdorpZuid haakt in op ontwikkelingen in de samenleving en wil een open en moderne gemeenschap vormen, waarin het prettig ouder worden is. Bewoners willen daarbij samen blijven wonen met andere generaties, actief blijven en zich inzetten voor anderen. De leden ontplooien de nodige initiatieven om samen hun eigen netwerk te vergroten en hun eigen wensen te realiseren. Hierdoor helpen ze ook vereenzaming te voorkomen.

Kwaliteit

StadsdorpZuid spant zich in voor goede en betaalbare dienstverlening voor de leden. De bewoners streven naar thuiszorg die voldoet aan de wensen; kleinschalig, persoonlijk en met een vast team zorgverleners. StadsdorpZuid bemiddelt daarbij tussen leden en professionele vaklieden, zoals schilders, installateurs, klusjesmannen, soms met Stadsdorpreducties. Ook beschikt de community over adressen waar leden die zelf niet willen of kunnen koken, maaltijden kunnen krijgen die lekker, gezond en betaalbaar zijn (ook thuisbezorgd). StadsdorpZuid stimuleert modern nabuurschap, wat inhoudt dat de leden een beroep kunnen doen op elkaar als reguliere hulp te zwaar of niet direct beschikbaar is. Het gaat dus om hulp die tussen wal en schip valt. Hiervoor is wel sociale cohesie tussen de leden nodig. Er zijn inmiddels al veel initiatieven genomen om dit te bevorderen. Zo zijn er door leden zelf opgezette film- en eetkringen, en organiseren ze regelmatig themabijeenkomsten, inloopborrels en excursies.

Proef

StadsdorpZuid is een tweejarig proefproject dat loopt tot oktober 2012. In deze proefperiode krijgt de coöperatie steun van het landelijke burgerinitiatief ILC Zorg voor later, dat zich onder andere richt op het bevorderen van nieuwe vormen van woonzorg en dienstverlening voor ouderen. ILC-ZVL ziet StadsdorpZuid als een eerste initiatief in een grote stad in Nederland, vergelijkbaar met de Village Movement in Verenigde Staten. Bovendien ontvangt StadsdorpZuid financiële bijdragen van enkele fondsen en krijgt het steun van zorginstelling PuurZuid en de Rabobank. Een bijzonder initiatief dus.

Rol van technologie

Behalve het faciliteren en stimuleren van lokale communities, is ook het investeren in de mogelijkheden van zorg op afstand een belangrijk kernpunt van Zorg in eigen hand. Domotica en zorg op afstand zorgen er voor dat mensen langer zelfstandig kunnen blijven wonen. Mantelzorgers ervaren meer rust, omdat ze worden gewaarschuwd als er iets bijzonders aan de hand is. Zorg in eigen hand wil samen met Vilans en andere partijen enkele basale programma’s van eisen ontwikkelen waarmee leveranciers en producenten op maat gemaakte producten kunnen aanbieden aan burgers. In de zorg voor mensen die thuis wonen, wordt gebruikgemaakt van elektronische patiëntendossiers en internet, systemen voor autonome en ambulante monitoring en zorgrobotica.

Slim

ICT en technologie brengen informatie over gezondheid en ziekte dichter bij de cliënt, zodat die beter in staat is om zelf maatregelen te nemen. Dankzij slimme technologische oplossingen is het voor zorgvragers gemakkelijker om gezamenlijk zorginitiatieven op te zetten. Ook kunnen senioren deze technieken gebruiken om onderling met elkaar te communiceren via de hiervoor genoemde communities. Verder onderzoek moet uitwijzen welke rol technologie kan spelen bij het inrichten en functioneren van communities en gezamenlijke zorginitiatieven.

Kansen

Met de overdracht van taken van de AWBZ naar de Wmo krijgen gemeentes meer verantwoordelijkheden op het gebied van wonen, zorg en welzijn. Samen met initiatieven van zorgorganisaties, welzijnsorganisaties en woningcorporaties biedt dit prachtige kansen om wonen, zorg en welzijn op wijkniveau af te stemmen. Daarbij kan gedacht worden aan het plaatsen van wijkcentra in de kernen van woonzorgzones, het concentreren van welzijnsactiviteiten en het realiseren van dagopvang op die locaties en samenwerking in voorlichting over wonen, zorg en welzijn in de wijk zelf. Uit experimenten blijkt dat door deze synergie de kwaliteit van dienstverlening in de wijk verhoogd kan worden en de kosten verlaagd.

Onderzoeksagenda

Er is helaas nog niet zoveel bekend over de mogelijkheden om de verantwoordelijkheid van burgers voor hun eigen zorgbehoefte door middel van communities te organiseren. Ook is onvoldoende duidelijk op welke wijze collectiviteiten op de meest effectieve wijze invulling kunnen krijgen. Onderzoek hiernaar is dus nodig. Er wordt momenteel al onderzoek gedaan naar de collectiviteiten en communities, ruilzorg en zorgtechnologie. Op korte termijn zullen ook de woonzorgarrangementen nader beschouwd worden. Hoe kunnen senioren, inclusief mensen met een kleine beurs, zelf bestendige woonzorg-arrangementen opzetten? Wat kan er geleerd worden van particuliere initiatiefnemers en de gehandicaptensector (coöperatiegedachte)? Hoe kunnen zorgorganisaties een rol spelen om zorg in eigen hand te ondersteunen, bijvoorbeeld door een goed samenspel met de (in)formele (ouderen)zorg, het opzetten van nieuwe woonzorgarrangementen en het gebruik van technologie? Tot slot is het de bedoeling dat de effecten van Zorg in eigen hand, die de beweging hopelijk teweeg gaat brengen, meetbaar worden. Wat zijn precies die effecten van Zorg in eigen hand op de autonomie en het zorggebruik? Hoe bestendig zijn communities en andere collectiviteiten?

Profiel Cliënt 3.0

Het is belangrijk dat Nederlanders een juiste toekomstverwachting hebben over de mogelijkheden die zorgaanbieders kunnen vervullen. Ook moeten zij weten wat de (groeiende) eigen verantwoordelijkheid voor de zorg van zichzelf en naasten inhoudt en hoe zij die zo goed mogelijk kunnen invullen. Er is een mentaliteitsverandering nodig. Hiervoor realiseert Zorg in eigen hand een meerjarige publiekscampagne, gericht op alle leefstijlen en sociaaleconomische milieus. Ook sociale netwerksites zoals Facebook zullen hierbij betrokken worden.

Zorg in eigen hand is een open beweging en zal de komende jaren alleen maar groeien. De verwachting is dat de groei van de beweging gelijke tred zal houden met de toenemende behoefte van de Nederlandse burger om zijn leven vorm, inhoud en richting te geven, onder welke omstandigheden dan ook. Meer autonomie dus, met minder middelen.

  • LOC Zeggenschap in Zorg
  • Corona wonen
  • PGGM
  • ILC Zorg voor later
  • STG Health Management Forum
  • CVZ College voor Zorgverzekeringen
  • VitaValley