Bouw en Uitvoering

Revalidatie 2.0: over innovatie in de revalidatie

TVB Zorg - Revalidatie 2.0

Leren lopen met een robot. De vorderingen van de patiënt bespreken tijdens een videoconsult. Revalidatietrajecten verlopen steeds vaker voor een deel via digitale toepassingen. Hoe ver zijn we en wat betekenen deze ontwikkelingen voor behandelaars en patiënten? Revalidatie 2.0: over innovatie in de revalidatie.

Door: Betty Rombout

De zorgsector wordt zelden geprezen vanwege haar innovatieve karakter. Zeker, in OK’s prijken vaak de nieuwste apparaten en technologieën, maar dat lijkt eerder de uitzondering op de regel dan een realistische graadmeter te zijn. In Nederland lijken bureaucratie en concurrentie stagnerende factoren te zijn voor innovatie. Instellingen zien zich vaak belemmerd door papierwerk, wet- en regelgeving en budgetten. En in plaats van samen te werken met andere instellingen om zo de kosten te drukken en kennis te delen, lijken instellingen telkens weer ieder voor zich het wiel te willen uitvinden.

Sneller en beter

Binnen de revalidatie lijkt innovatie in een hoger tempo plaats te vinden. Er wordt constant getracht processen te versnellen en te verbeteren. Opvallend is bijvoorbeeld hoe snel het revalidatieproces na sommige operaties tegenwoordig verloopt. Waar je voorheen als patiënt na een knieoperatie al gauw een week in het ziekenhuis moest verblijven, gebeurt het steeds vaker dat de patiënt na een dag of twee al naar huis kan en daar onder begeleiding van nazorgcentra revalideert. In januari werd in het Orbis Medisch Centrum in Sittard-Geleen voor het eerst een knieoperatie uitgevoerd waarna de patiënt zelfs op dezelfde dag nog het ziekenhuis verliet. Ook bij bepaalde voetoperaties, zoals bij standsafwijking van de grote teen (hallux valgus), is het mogelijk om dezelfde dag alweer op de been te zijn. Gips wordt vervangen door tape, krukken door speciale loopschoenen.

Patiënt centraal

De zorg concentreert zich ook meer en meer rondom de patiënt. Die ontwikkeling is Ron Klaas, teamleider HealthCare bij Fujitsu, niet onopgemerkt gebleven. ‘Zorgaanbieders kijken meer naar de totale zorgbehoefte in plaats van naar slechts één aspect.’ En dat is een goede ontwikkeling. Een patiënt met een tumor die revalideert na bestraling, krijgt steeds vaker een compleet revalidatiepakket aangeboden dat in samenspraak met diëtist, fysiotherapeut en psycholoog tot stand is gekomen. In Nederland zijn hier het laatste decennium grote stappen in gemaakt. Klaas constateert grofweg drie trends. Allereerst neemt het aantal samenwerkingen op regionaal niveau toe. Ten tweede heeft beeldcommunicatie tussen zorgverlener en patiënt een vlucht genomen. En als derde trend noemt hij de toename van het aantal zelfmanagementtoepassingen. Toch kunnen we nog veel leren van het buitenland. ‘Samenwerken in de keten is natuurlijk heel goed’, aldus Klaas. ‘Maar het wordt nog beter als de behandelaars uit de verschillende disciplines eenvoudiger informatie kunnen uitwisselen. We hebben onder meer projecten in Australië lopen en daar is die informatie-uitwisseling veel eenvoudiger en minder omslachtig dan in Nederland. De IT-infrastructuur en de wet- en regelgeving zijn daar veel beter op ingericht.’

Fujitsu boekt zelf veel succes in Turkije met authenticatie op basis van het aderpatroon van de handpalm. Patiënten kunnen door middel van een handpalmscan behandelaars toestemming geven hun dossier in te zien. Bovendien kunnen ze met deze technologie inloggen in hun eigen zorgomgeving zonder allerlei DigiD-processen en bijbehorende wachtwoorden. En daarmee hoopt de IT-leverancier patiënten te ondersteunen die bijvoorbeeld cognitieve aandoeningen hebben en daardoor moeite hebben om met een wachtwoord digitaal in te loggen.

Robotica

Iedereen kent het beeld van een revalidant die als een turner tussen twee rekken van een brug staat. Met zijn handen omklemt hij de twee stangen en strompelt hij naar de overkantm, zowel fysiek als mentaal ondersteund door een fysiotherapeut. Het nieuwe beeld ziet er toch iets anders uit. Zogeheten looprobots zoals de Lokomat van Biometrics moeten deels het werk van de fysiotherapeut uit handen nemen. Bij de Lokomat is de patiënt omhuld door een soort gerobotiseerd harnas dat bij de patiënt de beweging in gang zet en in gang houdt. Hoewel over de effectiviteit van deze vorm van robotica de onderzoeks-resultaten uiteen lopen, heeft een robot als voordeel dat zijn energie onuitputtelijk is en hij daarmee de fysiotherapeut ontlast.

Gaming

Revalidatie vindt ook in virtuele omgevingen plaats. Het Militair Revalidatiecentrum (MRC) Aardenburg maakt bijvoorbeeld gebruik van een computergestuurde revalidatieomgeving (CAREN). De revalidant staat voor een groot, halfrond scherm waarop een virtuele wereld wordt getoond. Terwijl hij op een balance board staat, voert hij verschillende balans- en coördinatieoefeningen uit, die hij tegelijkertijd terugziet op het scherm. De revalidant draagt een harnas met plakkers die iedere beweging detecteren. Dat levert waardevolle informatie op voor de behandelaars. Voor kinderen wordt steeds meer gebruikgemaakt van games. Bij het zogeheten ‘serious gaming’ staat niet het entertainment centraal, maar – wanneer het voor revalidatiedoeleinden wordt ingezet – bijvoorbeeld het verbeteren van motorische en cognitieve vaardigheden. Deze revalidatievorm blijkt onder meer effectief bij CVA-patiënten die de arm- of handfunctie willen verbeteren. Klaas: ‘De beste concepten zijn zowel leuk als praktisch. Want als je aan de patiënt een programma aanbiedt waar hij met plezier mee aan de slag gaat, zal hij het ook structureler aanpakken.’

Blended care

Empowerment is een term die veelvuldig terugkomt wanneer het om revalidatie gaat. Patiënten willen zelf meer regie, meer grip op het revalidatieproces. En ze willen niet meer voor iedere discipline apart naar het ziekenhuis of revalidatiecentrum. Op maandag naar de fysio, op dinsdag naar de diëtist, op woensdag naar de neuroloog; omslachtig en onnodig, zo stelt Klaas. Want het kan echt anders. De zogeheten zorgstraat, waar de patiënt op één dag verschillende disciplines ontmoet, heeft bijvoorbeeld zijn intrede gedaan. Maar dat is slechts een eerste stap. Want het is maar de vraag of het echt nodig is om altijd face-to-face contact tussen patiënt en voedingsconsultant of fysiotherapeut op te zetten. Klaas: ‘Ik zie niet in waarom dat zou moeten. Een mix tussen fysiek en virtueel overleg werkt namelijk ook uitstekend.’ Dergelijke vormen van blended care zijn in de geestelijke gezondheidszorg al meer gangbaar dan in andere sectoren. ‘GGz-instellingen zijn verplicht vijf procent van hun budget aan blended care te besteden. Ik verwacht dat we dat straks ook binnen de revalidatie gaan krijgen.’

Als het om blended care gaat, heeft de Nederlandse revalidatiesector al de nodige stappen gemaakt. Zo zijn er online zelfmanagementprogramma’s waarmee de revalidant thuis constant oefeningen kan doen. De behandelaars kunnen het proces op afstand volgen en tussendoor een videoconsult met de patiënt houden. Klaas gelooft heilig in dergelijke concepten. ‘Door aan de programma’s ook nog een spelelement toe te voegen, zal de patiënt actiever met de oefeningen aan de slag gaan en sneller herstellen. En het scheelt hem natuurlijk reistijd.’ Tegelijkertijd is het belangrijk digitale programma’s zo eenvoudig mogelijk te houden. ‘De meest succesvolle videocommunicatieprogramma’s bevatten slechts enkele opties. Dat is juist de kracht: het gebruiksgemak moet zo hoog mogelijk zijn.’

Persoonlijke aandacht

Tegenover alle ICT-ontwikkelingen in de revalidatie zijn ook tal van sociale trends zichtbaar. Er is nog meer aandacht gekomen voor de psyche van de patiënt. Patiënten met niet-aangeboren hersenletsel bijvoorbeeld, kampen vaak met concentratieproblemen. Het is voor hen lastig om te gaan met alle prikkels, zoals geluid en beweging om hen heen. En daar wordt steeds meer rekening mee gehouden. Zo zette de Edwin van der Sar Foundation het concept Meet me @ the Gym op, speciaal voor mensen met niet-aangeboren hersenaandoeningen. Een landelijk project dat persoonlijke training biedt. De gedachte daarachter is dat sporten goed is voor de revalidatie, maar dat een regulier sportcentrum vaak te veel impulsen geeft aan de revalidant. Te fel licht, te harde muziek, te veel mensen. Meet me @ the Gym biedt revalidanten sporttrainingen in een rustige omgeving. Weg van alle herrie en commotie.

Ook ervaringsdeskundigen hebben hun intrede gedaan. Vaak zijn dit mensen die zelf het hele revalidatieproces hebben doorlopen en inmiddels weer midden in het leven staan. Zij begeleiden patiënten, kunnen vragen beantwoorden en soms ook als tussenpersoon fungeren richting familie en vrienden. In revalidatiecentrum Reade in Amsterdam staan diverse ervaringsdeskundigen op de loonlijst. Marleen Kampert is een van hen. Een niet aangeboren hersenaandoening als gevolg van een auto-ongeluk en de gevolgen na een goedaardige hersentumor zetten haar leven totaal op zijn kop. Inmiddels heeft ze haar leven op de rit en deelt ze haar kennis en ervaring met mensen die in een vergelijkbare situatie zijn gekomen. ‘Soms worden mensen overmoedig doordat ze zich goed voelen en gaan ze over hun eigen grenzen heen. Dat put hen dan zo uit, dat ze daarna soms dagen niets meer kunnen. Gisteren visite gehad, vandaag totaal uitgeput. Ik probeer de revalidant of diens omgeving uit te leggen wat er dan gebeurt. Doordat ik het zelf ook heb meegemaakt en de problemen herken, kunnen revalidanten zich door mij gesterkt voelen.’

Best practices

Meer blended care, waarbij patiënten zelf meer de regie krijgen en op afstand worden gevolgd door hun behandelaars; dat lijkt de belangrijkste trend in de revalidatie te zijn. De ogen zijn daarbij vooralsnog met name gericht op de ggz en Scandinavië. Klaas: ‘Daar gebeurt het al op veel grotere schaal, maar inmiddels kent ook de Nederlandse revalidatiesector haar best practices. En daar mogen we best trots op zijn.’